گبه چیست؟

گبه یکی از کهن‌ترین و اصیل‌ترین دستبافته‌های ایرانی است که علاوه بر کاربرد به‌عنوان زیرانداز، ارزش هنری و فرهنگی بالایی نیز دارد. این دستبافته به دلیل بافت خاص، پرزهای بلند و نقوش ذهنی، جایگاه ویژه‌ای در میان انواع فرش‌های دستباف پیدا کرده است. بسیاری از علاقه‌مندان به فرش‌های سنتی و خاص، با این پرسش روبه‌رو می‌شوند که گبه چیست و چه تفاوتی با فرش و گلیم دارد. در ادامه به بررسی کامل این زیرانداز اصیل، ویژگی‌ها و کاربردهای آن پرداخته می‌شود.

تعریف و تاریخچه گبه

گبه انواعی از زیرانداز میباشد و همچون فرش بافی ارزش هنری بسیاری نیز دارد بطوریکه امروزه در همه جای دنیا طرفداران بیشماری را به خود جلب کرده. برخی از محققان دلیل نامگذاری این قالیچه با عنوان گبه را ضخیم بودن و کاربرد آن در حفاظت نسبت به عوامل مختلفی چون سرما میدانند. میتوان گفت تاریخچه پیدایش و تولید گبه به زمان انسان‌های اولیه برمیگردد چراکه آنها در ابتدا از پوست حیوانات مختلف به عنوان زیرانداز خود استفاده می‌کردند و به مرور زمان و با کسب تجارب توانستند از پشم حیوانات اهلی نخستین زیراندازهای تار و پودی را تولید کنند که یکی از آنها گبه میباشد.

در اوایل گبه‌ها ساده و بدون نقش بافته می‌شدند. بافندگان اغلب از محیط و طبیعت اطراف الهام می‌گرفتند و طرح های ذهنی خود را روی گبه‌ها به کار می‌گرفتند. چون بافنده آن را برای نیاز و مصرف شخصی خود تولید می‌کرده در بافت آن از ایده‌های ذهنی اش بهره می‌گرفته و گاهی آرزوهایش را بر روی گبه به نمایش می‌گذاشته است. مانند نقش چادر که شاید به معنای داشتن سرپناهی ثابت بوده یا نقش انسان به عنوان خانواده و نقش‌های دیگری که هر یک نماد خاص خود را داشته‌است. گبه دستبافته‌ای با اصالت است و نقوشی که در بافت آن به کار رفته است آن را از سایر دستبافته‌ها متمایز می‌کند. اغلب طرح‌های گبه ملهم از طبیعت اطراف بافندگان و بر اساس ذهنیت آن‌ها بوده‌است اما امروزه طرح ها به روز تر و جدید تر شده و با روش های جدیدتری هم بافت میشوند.

گبه پرزهای بلندی دارد و در بافت آن شمار پود بیشتری به کار می‌رود که تأثیر چشمگیری بر نرمی گبه می‌گذارد. تعداد پود برخی از گبه‌ها گاهی از سه تا هشت پود در هر رج و بلندی پرزها گاهی تا یک سانتی متر هم می‌رسد.

نوع بافت و مشخصات

از تفاوت‌های اصلی گبه با فرش یا قالی را میتوان در عواملی دانست چون سایز ، بلندی پرزها که بعضا به یک سانتیمتر هم میرسد ، شمار پود بیشتری که در آنها به کار می‌رود که البته خود عاملی برای نرم بودن گبه ها نیز محسوب میشود.

خوشبختانه یکی از عواملی که سبب شده گبه ها را بتوان در انواع مختلف طرح و نقش یافت ، نقش پردازی سنتی و ذهنی بافندگان آن است چراکه در بافت این نوع از زیر انداز ها هیچ گونه نقشه ای وجود ندارد و هر بافنده ای هرآنچه در ذهن خود دارد را به مرحله اجرا در می آورد به همین علت با جرات می‌توان گفت اگر میلیون‌ها گبه را در کنار هم قرار دهید باز هم محال است در بین آنها دو گبه با مشخصاتی کاملا یکسان پیدا کنید همین نکته نیز از دیگر مشخصه های با ارزش هنری این کالا میباشد.

تفاوت گبه با فرش و گلیم

یکی از سوالات پرتکرار خریداران این است که گبه چه تفاوتی با فرش یا گلیم دارد. گبه نسبت به فرش‌های کلاسیک پرز بلندتری دارد و به دلیل تعداد پود بیشتر، نرم‌تر و گرم‌تر است. در مقایسه با گلیم نیز باید گفت که گلیم فاقد پرز است، در حالی که گبه دارای پرزهای ضخیم و لطیف می‌باشد و حس راحتی بیشتری ایجاد می‌کند.

گبه مناسب چه فضاهایی است؟

گبه به دلیل ضخامت مناسب، پرزهای بلند و بافت نرم، بیشتر برای فضاهایی مورد استفاده قرار می‌گیرد که آسایش و گرما در آن‌ها اهمیت دارد. این نوع زیرانداز به‌ویژه در اتاق‌های نشیمن و اتاق خواب کاربرد فراوانی دارد، زیرا راه رفتن و نشستن بر روی آن احساس راحتی بیشتری نسبت به بسیاری از فرش‌ها ایجاد می‌کند. در منازلی که کف آن‌ها از جنس سرامیک، سنگ یا دیگر پوشش‌های سرد است، استفاده از گبه می‌تواند نقش مؤثری در کاهش سرمای محیط داشته باشد.

از سوی دیگر، به دلیل سادگی و ذهنی بودن نقوش، گبه تنها محدود به فضاهای سنتی نیست و در دکوراسیون‌های امروزی نیز جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. طرح‌های الهام‌گرفته از طبیعت و رنگ‌بندی‌های متنوع باعث شده‌اند گبه‌ها در فضاهای مدرن، روستایی و تلفیقی نیز مورد استفاده قرار گیرند. همچنین به دلیل دوام و ضخامت بالا، گبه برای فضاهایی با رفت‌وآمد متوسط انتخابی مناسب و ماندگار محسوب می‌شود.

راهنمای خرید گبه

در هنگام خرید گبه لازم است به ویژگی‌های ظاهری و ساختاری آن توجه شود. یکی از مهم‌ترین عوامل، جنس الیاف به‌کاررفته در بافت گبه است؛ گبه‌هایی که از پشم طبیعی تولید شده‌اند معمولاً از نرمی، استحکام و دوام بیشتری برخوردار هستند. نوع بافت نیز اهمیت زیادی دارد، چراکه گبه‌های دستباف به دلیل اصالت، یکتایی طرح و ارزش هنری، جایگاه ویژه‌تری نسبت به نمونه‌های ماشینی دارند.

ابعاد و ضخامت گبه باید متناسب با فضای مورد استفاده انتخاب شود تا هم از نظر زیبایی و هم از نظر کاربردی هماهنگی لازم ایجاد گردد. رنگ و طرح گبه نیز بهتر است با توجه به دکوراسیون محیط انتخاب شود، چراکه رنگ‌های طبیعی و ملایم معمولاً ماندگاری بصری بیشتری دارند. بررسی کیفیت بافت، یکنواختی پرزها و سلامت کلی گبه، در نهایت به خریدی آگاهانه و رضایت‌بخش منجر خواهد شد.

طرز نگهداری گبه و گلیم:

گبه هم نوعی فرش است و در رابطه با نگهداری و یا خرید آن باید به صورتی رفتار شود که با سایر فرش ها رفتار می شود.

1.انواع فرش‌ها را بايد به صورت لوله‌ای جمع كرد. بدترين نوع جمع كردن يك فرش، تا كردن‌اش است؛ هر چند با اين روش جای كمتری را اشغال كند. با اين روش يعنی لوله كردن احتمال شكستن فرش خيلی كم می‌شود.

2.اگر گرد و غبار و خاك مدت زيادی زير و داخل ريشه‌های فرش بماند و تميز نشود، فرش را سفت می‌كند و باعث شكسته شدن‌ آن می‌شود.

3.با وجود جاروبرقی در زندگی‌های امروزی، ديگر خيلی كم‌ مشكل بيدخوردگی برای انواع فرش به‌وجود می‌آيد اما اگر قرار است برای مدتی گليم، گبه، زيلو و… را در كمد يا گوشه‌خانه نگه داريد، برای جلوگيری از بيدخوردگی، حتما لابه‌لای آن نفتالين يا تنباكو بگذاريد.

گليم‌های بزرگ و گبه‌ها را اگر با شامپو فرش بشوييد، هم سالم می‌مانند و هم خوب تميز می‌شوند اما گليم‌های ظريف و هنری و كوچك را بهتر است با شامپو آن هم با دست بشوييد و اگر می‌خواهيد آن را در ماشين لباسشويی بيندازيد، يادتان باشد كه همراه لباس‌های دكمه‌دار و زيپ‌دار، داخل ماشين نيندازيدشان و در ضمن، از پودرهای رختشويی هم استفاده نكنيد بلكه به جايش از مايع شوينده مخصوص لباس‌هاي رنگی استفاده كنيد؛ ضمنا حرارت آب هم بالا نباشد؛ يعنی زير 30 درجه باشد.

اگر الياف گليم دارای رنگ طبيعي باشد، در مقابل تابش مستقيم آفتاب چندان آسيبی نمي‌بيند اما اليافي كه با رنگ شيميايی رنگ شده به‌خصوص اگر نامرغوب هم باشد خيلی سريع در مقابل تابش مستقيم آفتاب رنگ پريده مي‌شود.

جمع‌بندی

گبه یکی از ارزشمندترین دستبافته‌های ایرانی است که ترکیبی از سادگی، اصالت و کاربری را در خود جای داده است. این زیرانداز با پرزهای بلند، بافت نرم و نقوش ذهنی، بازتابی از زندگی و طبیعت اطراف بافندگان خود بوده و به همین دلیل هر گبه دارای هویتی منحصربه‌فرد است. تفاوت‌های ساختاری گبه با فرش و گلیم، آن را به انتخابی مناسب برای فضاهایی تبدیل کرده است که راحتی، گرما و حس صمیمیت در آن‌ها اهمیت دارد.

شناخت ویژگی‌ها، نوع بافت، کاربردها و شیوه صحیح نگهداری گبه، به خریداران کمک می‌کند تا انتخابی آگاهانه و متناسب با نیاز خود داشته باشند. گبه علاوه بر نقش کاربردی، می‌تواند به‌عنوان عنصری هنری و تزئینی در دکوراسیون داخلی مورد استفاده قرار گیرد و جلوه‌ای خاص و ماندگار به فضای زندگی ببخشد.