شانه فرش چیست و انواع آن؟ راهنمای کامل شانه و تراکم فرش ماشینی

شانه فرش به تعداد گره‌ها (نخ‌های تار) در یک متر عرض فرش گفته می‌شود؛ مثلاً فرش ۷۰۰ شانه یعنی در هر یک متر از عرض آن ۷۰۰ گره بافته شده است. هرچه شانه بیشتر باشد، بافت فرش ریزتر، ظریف‌تر و شبیه‌تر به دستباف می‌شود. شانه در کنار «تراکم» (تعداد گره در طول فرش)، دو عددی هستند که ظرافت، دوام و قیمت فرش را تعیین می‌کنند. در این راهنما ساده و کامل توضیح می‌دهیم شانه و تراکم چیست، انواع شانه از ۵۰۰ تا ۲۰۰۰ چه تفاوتی دارند، و فرش‌های طرح دستبافِ ۷۷ و ۸۰ رج چه هستند.

شانه فرش چیست؟

«شانه» در اصل به قطعه‌ای از دستگاه بافندگی اشاره دارد، ولی در بازار فرش، عددی شده که تعداد گره در عرض فرش را نشان می‌دهد. وقتی می‌گویند فرشی ۷۰۰ شانه است، یعنی در هر یک متر از عرض آن فرش، ۷۰۰ گره یا ریشه بافته شده است. پس شانه‌ی بالاتر یعنی گره‌های بیشتر و ریزتر در کنار هم، و در نتیجه بافتی ظریف‌تر و پرجزئیات‌تر. همین ظرافت است که فرش‌های شانه‌بالا را به فرش دستباف نزدیک می‌کند.

تراکم فرش چیست و چه فرقی با شانه دارد؟

اگر شانه، گره‌ها را در «عرض» می‌شمارد، تراکم همان کار را در «طول» فرش انجام می‌دهد. تراکم یعنی تعداد گره در یک متر طولی فرش؛ مثلاً تراکم ۳۰۰۰ یعنی در یک متر طول، ۳۰۰۰ ردیف گره بافته شده. این دو عدد به هم وابسته‌اند و معمولاً با هم بالا می‌روند: هرچه شانه بیشتر باشد، تراکمِ متناسب با آن هم بالاتر است. برای همین وقتی کسی می‌پرسد فرش چند شانه بهتر است، در واقع باید هر دو عدد را با هم دید، نه فقط شانه را.

انواع شانه فرش ماشینی (از ۵۰۰ تا ۲۰۰۰ شانه)

شانه‌های رایج بازار از ۵۰۰ شروع می‌شوند و تا همین چند وقت پیش، ۱۵۰۰ شانه بالاترین رده بود؛ اما امروز ۱۷۰۰ و حتی به‌تازگی ۲۰۰۰ شانه هم تولید می‌شود. جدول زیر تراکم رایج و ویژگی هر رده را کنار هم می‌گذارد:

یک نکته‌ی مهم که خیلی‌ها نمی‌دانند: با بالا رفتن شانه، از ضخامت فرش کم می‌شود. دلیلش ساده است؛ برای جا دادن گره‌های بیشتر در یک سطح، از نخ‌های نازک‌تری استفاده می‌شود و ارتفاع خواب کوتاه‌تر می‌شود. پس فرش ۷۰۰ شانه معمولاً از فرش ۱۵۰۰ شانه ضخیم‌تر و پرزبلندتر است، ولی فرش ۱۵۰۰ شانه ریزبافت‌تر و ظریف‌تر دیده می‌شود. حالا هر رده را جداگانه با مزایا و طرح‌های رایجش ببینیم.

فرش ۵۰۰ شانه

ارزان‌ترین و ضخیم‌ترین رده، با تراکم حدود ۱۰۰۰. مزایا: قیمت اقتصادی، خواب بلند و نرمِ زیرپا، و دوامِ خوب برای فضاهای پرتردد. این رده بیشتر برای طرح‌های سنتی و قدیمی به کار می‌رود؛ معروف‌ترین نمونه‌اش فرش بلوچ ۵۰۰ شانه با نقش‌های عشایری و سنتی است.

فرش ۷۰۰ شانه

پرفروش‌ترین رده‌ی بازار، با تراکم حدود ۲۵۵۰. مزایا: تعادل عالی قیمت و کیفیت، ضخامت و نرمیِ مناسب زیرپا، و مقاومت خوب برای نشیمن و آشپزخانه. مثل ۵۰۰ شانه، بیشتر برای طرح‌های کلاسیک و سنتی مناسب است. مدل‌ها را در فرش ۷۰۰ شانه ببینید.

فرش ۱۰۰۰ شانه

شروع رده‌ی ریزبافت، با تراکم حدود ۳۰۰۰. مزایا: تعادل ظرافت و دوام و جزئیاتِ بهتر طرح نسبت به ۷۰۰ شانه. از ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ شانه، بیشتر فرش‌ها با طرح‌های ریزبافتِ افشان و نئوکلاسیک تولید می‌شوند. مدل‌ها در فرش ۱۰۰۰ شانه.

فرش ۱۲۰۰ شانه

پرطرفدارترین رده‌ی لوکس، با تراکم حدود ۳۶۰۰. مزایا: بافت بسیار ریز و ظریف، شباهت زیاد به دستباف، و معمولاً نخ اکریلیکِ مقاوم در برابر سایش. مناسب طرح‌های افشان و نئوکلاسیک و دکور شیک. مدل‌ها در فرش ۱۲۰۰ شانه.

فرش ۱۵۰۰ شانه

رده‌ی فوق‌ریزبافت، با تراکم حدود ۴۵۰۰. مزایا: نهایتِ ظرافت و وضوحِ طرح، جلوه‌ی لوکس و بسیار نزدیک به دستباف. مناسب طرح‌های پرجزئیاتِ افشان و نئوکلاسیک در فضاهای کم‌تردد. مدل‌ها در فرش ۱۵۰۰ شانه.

فرش ۱۷۰۰ و ۲۰۰۰ شانه

جدیدترین و بالاترین رده‌ها. مزایا: ظریف‌ترین بافتِ ماشینی و نزدیک‌ترین جلوه به فرش دستباف. این دو رده معمولاً با نخ ویسکوز و ابریشم‌نما تولید می‌شوند تا درخشش و ظرافتِ طرح به اوج برسد؛ همان جلوه‌ای که در فرش گل ابریشم می‌بینید.

فرش طرح دستباف؛ ۷۷ رج و ۸۰ رج یعنی چه؟

در فرش دستباف، به‌جای «شانه»، از واحد «رج» استفاده می‌شود. رج در واقع همان گره است و رجشمار، معیاری برای سنجش تراکم و ظرافت فرش دستباف است (تعداد گره در حدود هفت سانتی‌متر). هرچه رج بالاتر باشد، بافت ریزتر و ظریف‌تر است.

حالا در بازار، دسته‌ای از فرش‌های ماشینی هستند که طرح، ظرافت و حالوهوای فرش دستباف را تقلید می‌کنند و به آن‌ها فرش طرح دستباف یا «دستباف‌گونه» می‌گویند. این فرش‌ها را گاهی با معادلِ رج معرفی می‌کنند؛ نمونه‌های ۷۷ رج و ۸۰ رج از رده‌های ریزبافت و باظرافت‌اند که آن‌قدر بافت تمیزی دارند که در نگاه اول تشخیصشان از دستباف سخت است. نکته‌ی جالب اینجاست که نخِ این فرش‌ها معمولاً نخ پلی‌اوژن و ورتکس است که درخشش و ظرافتِ طرح را بیشتر می‌کند و همان جلوه‌ی لطیفِ دستباف را می‌سازد.

رابطه‌ی شانه با نرمی، دوام و قیمت

شانه و تراکم مستقیماً روی سه چیز اثر می‌گذارند. اول دوام: هرچه تراکم بالاتر باشد، گره‌ها فشرده‌ترند و فرش در برابر پاخوری مقاوم‌تر است و عمر بیشتری دارد. دوم ظرافت و زیبایی: شانه‌ی بالاتر یعنی جزئیاتِ طرح تیزتر و بافت ریزتر. سوم قیمت: طبیعتاً هرچه شانه و تراکم بالاتر برود، تولید سخت‌تر و فرش گران‌تر می‌شود.

اما درباره‌ی «نرمی» یک سوءتفاهم رایج وجود دارد. فرش شانه‌بالا سطحی صاف‌تر و ظریف‌تر دارد، ولی چون خوابش کوتاه‌تر است، آن حس پفی و ضخیمِ زیرپا را کمتر می‌دهد. در مقابل، فرش ۷۰۰ شانه با خواب بلندتر، زیرپا نرم‌تر و پُرتر حس می‌شود. پس «نرمی» بستگی به این دارد که منظورتان نرمیِ سطح باشد یا پفیِ زیرپا.

شانه‌ی بالاتر لزوماً یعنی فرش بهتر و با کیفیت تر نیست؛ شانه بالاتر یعنی فرشِ ظریف‌تر. برای یک خانه‌ی پرتردد با بچه، گاهی ۷۰۰ شانه‌ی ضخیم انتخاب عاقلانه‌تری از ۱۵۰۰ شانه‌ی ظریف است.

چطور بفهمیم فرش چند شانه است؟

ساده‌ترین راه، شمردن تعداد گره‌ها در یک متر از عرضِ پشت فرش است؛ عددی که به دست می‌آید تقریباً همان شانه‌ی فرش است. راه ساده‌تر این است که به برچسب یا مشخصات فنی فرش نگاه کنید که سازنده معمولاً شانه و تراکم را روی آن درج می‌کند. یک نشانه‌ی کلی هم این است که هرچه بافتِ پشت فرش ریزتر و منظم‌تر باشد و طرح جزئیاتِ بیشتری داشته باشد، احتمالاً شانه‌اش بالاتر است.

کدام شانه برای شما مناسب است؟

انتخاب شانه، پاسخِ واحد ندارد و به فضا و سلیقه‌ی شما بستگی دارد. برای فضاهای پرتردد یا خانه‌هایی با بچه و حیوان خانگی، رده‌های ضخیم‌تر مثل ۵۰۰ و ۷۰۰ شانه هم مقاوم‌اند و هم زیرپا نرم. برای پذیرایی و فضاهایی که ظرافت و زیباییِ طرح در اولویت است، رده‌های بالاتر مثل ۱۲۰۰، ۱۵۰۰ و بالاتر جلوه‌ی بهتری می‌دهند. اگر می‌خواهید دقیقاً دو رده را سربه‌سر مقایسه کنید و ببینید کدام برای شما بهتر است، راهنمای فرش ۷۰۰ شانه بهتر است یا ۱۲۰۰ شانه این مقایسه را کامل انجام داده است.

جمع‌بندی

شانه یعنی تعداد گره در عرض فرش و تراکم یعنی تعداد گره در طول آن؛ این دو با هم ظرافت، دوام و قیمت فرش را می‌سازند. شانه‌های بازار از ۵۰۰ تا ۲۰۰۰ متغیرند و هرچه بالاتر بروند، بافت ریزتر و شبیه‌تر به دستباف می‌شود، ولی از ضخامت خواب کم می‌شود. فرش‌های طرح دستبافِ ۷۷ و ۸۰ رج هم با نخ پلی‌اوژن و ورتکس، ظرافتِ دستباف را در قالب فرش ماشینی ارائه می‌دهند. در نهایت، بهترین شانه همان است که با کاربرد و فضای شما جور باشد. برای دیدن تنوع مدل‌ها هم می‌توانید به فرش ماشینی امیرکبیر سر بزنید.

سوالات متداول